Hikaye sökümcülüğü

Deney: bir matara, bir aşk hikayesi, kandırılmış bir okur

Budapeşte’de bir antikacıdan 15-20 dolara bir matara almıştım. Satıcı Birinci Dünya Savaşı’ndan kaldığını söylemişti. Gerçek olan kısım bu kadar.

7 Ekim 2026 sabahı bu matara üzerine yapay zekayla birlikte bir hikaye yazdım. Kasım 1912, Çatalca. Göğsünden vurulan Yüzbaşı Rıfat, onu iyileştiren Macar gönüllü hemşire Hanna, “Bunu bana Budapeşte’ye getireceksin, söz ver.” Galiçya’da bir havan mermisi, Kafkaslarda cevapsız mektuplar ve 1923’te Budapeşte’de çalınan bir kapı.

İlk okuyan eşim oldu. Sonuna geldiğinde kandırılmış hissettiğini söyledi. Haklıydı.

Aynı akşam hikayeyi 12 postluk bir Threads zinciri olarak paylaştım. 11. postta itiraf ettim: Rıfat da Hanna da yok, hepsini ben uydurdum. Sonra bunun üzerine 13 dakikalık bir video çektim.

Neden hikayeye inanıyoruz

İnsan bir hikayeyi takip etmek, onun parçası olmak, ona inanmak istiyor. Tarih öncesinden beri böyle. Harari’nin Sapiens’te anlattığı gibi bizi bir arada tutan şey ortak hikayeler.

Diziler, filmler, kitaplar bunun en masum hali. Orada kurgu izlediğimizi bilerek oturuyoruz. Günlük hayatta ise hikaye karşımıza kurgu etiketiyle gelmiyor.

Psikolojide buna anlatıya taşınma deniyor (Green & Brock, 2000): bir hikayenin içine çekilen okur, hikayedeki iddiaları daha kolay kabul ediyor ve karşı argüman üretmeyi bırakıyor. Bir de tekrar var. Aynı şeyi defalarca duyunca doğru gelmeye başlıyor (Hasher, Goldstein ve Toppino, 1977). Hikayeler tekrar anlatıldıkça kafamızda gerçeğe dönüşüyor.

Hikaye her yerde

• Reklamlar ürünün özelliklerini saymıyor, sana bir hikaye anlatıyor.
• Satış hunileri neyi göreceğini ve hangi hikayeye inanacağını önceden kuruyor.
• Var olmayan karakterler. Geçen ay incelediğim Leyla Art Studio hesabında insanlar Leyla diye birinin var olduğunu düşünüp onunla bağ kuruyordu. Leyla diye biri yok. Ama takip ettirilen hikaye gerçek ve sonunda bir yere satıyor.
• İnsanın kendi hikayesini bulduğu ses kayıtları. Yapay zeka eğitimi satan sistemleri incelerken bir ses kaydı dinledim. “Şu hayatta hiçbir kadın kalmasın kendi ayakları üzerinde duramayan” diye başlıyor. Dinleyen kadın kendi hikayesini orada buluyor: “O kadın benim.” Finalde de o eğitimi satın alması gerekiyor.
• Yapay zeka da bize bir hikaye anlatıyor ve biz buna inanmaya çok meyilliyiz.

Hikaye anlatmak kötü bir şey değil. Pazarlamanın ve satışın bel kemiği. Sorun, kötüye kullanıldığı zaman başlıyor.

Fark ettiğim şey: kanıt üretmek artık kolay

Eskiden bir hikayeyi gerçekmiş gibi sunmak için kanıt bulmak gerekiyordu. Şimdi yapay zekayla bir hikayeyi baştan sona, fotoğrafıyla, tarihiyle, bir yabancı dildeki kelimesiyle kurmak birkaç saatlik iş.

Bir karakter oluşturup insanları peşinden götürebilirsin. Onlarca karakter oluşturup bir fikir etrafında bir topluluğu manipüle edebilirsin. Eskiden siyasette trol orduları vardı. Bugün oturup birkaç hafta uğraşsam bunu tek başıma sistematik olarak kurabilirim.

Bu bir komplo teorisi değil. Facebook 2025’te 3,5 milyar sahte hesap kapattı. Bu araçlar basit bir dolandırıcılıktan toplumsal bir manipülasyona kadar her şeye dönüştürülebilir. Bazen tek bir prompt yetiyor.

Hikaye sökümcülüğü

Hikaye anlatıcılığı önemli. Ama artık ondan daha önemli bir beceri var: karşına çıkan hikayeyi sökebilmek. Ben buna hikaye sökümcülüğü diyorum.

Bir hikayeyle karşılaştığımda kendime şunları soruyorum:

1. Bu hikayeyi kim anlatıyor?
2. Neden şimdi anlatıyor?
3. Önüme konan kanıt gerçek mi, yoksa gerçekmiş gibi mi yapılıyor?
4. Hangi duygumu hedefliyor?
5. Benden ne bekleniyor, sonunda ne yapmam isteniyor?

Kolay değil. Yüzde yüz başarılıyım diyemem. Ama gitgide zorunlu hale geldiğini düşünüyorum.

Hikayeyi nasıl kurdum

Matara hikayesini kurarken kullandığım teknikler, sökerken de bakılacak yerler:

• Gerçek bir nesne. Hikaye elle tutulur bir şeye, gerçek bir mataraya dayanıyor. Gerisi onun üstüne kuruluyor.
• Tanıdık kalıp. Birkaç paragraf yazdıktan sonra sordum: Türk insanı hangi hikayeyi takip eder? Yeşilçam’a baktık. Zengin kız fakir oğlan, imkansız aşk, birinin ölmesi, yanlış anlaşılmalar. Kolay inanılan, kafamızda zaten oturmuş bir kurgu.
• Yemler. Hanna matarayı Rıfat’ın dudaklarına dayarken “Lassan” diyor. Macarca “yavaş” demek. Ben de bilmiyordum, yapay zekayla birlikte ekledik. Aynı kelime Hanna öldüğü sahnede tekrar geliyor ve iki sahne arasında güçlü bir bağ kuruyor.
• Duyular. Yağmur, çamur, kolera kokusu, lavanta kokan mektuplar, donmuş parmaklar. Farklı duyulara hitap etmek sahneyi gözünün önünde canlandırıyor. Koku kelimelerini okumak bile beynin koku bölgelerini çalıştırıyor (González vd., 2006).
• Nesneyi takip etmek. Hikaye baştan sona matara üzerinden yürüyor.
• Gerçekle sahteyi yan yana koymak. Son postta gerçek matara ile yapay zekayla üretilmiş bir Hanna fotoğrafı aynı karede. Çoğu kişi bunu gerçek sanacak, çünkü gerçek sanılması için yapıldı.

Kendi yazdığım hikayeden etkilendim

Analitik bir zihnim var, somut gerçekler ve kanıtlar üzerinden çalışırım. Yine de bitirdikten sonra tekrar okurken “Bunu bana Budapeşte’ye getireceksin, söz ver” sahnesinde duygulandım. Neyin uydurma olduğunu bilerek okuyordum.

Bu benim için kilit nokta. Ben bunu hissediyorsam okuyan da hissedecek. Hikayeden etkilenmek kötü değil. Fark şu: etkilendikten sonra karar vermeden önce durup o soruları soruyorum. Neden, nasıl, kim, benden ne bekleniyor?

Yapay zeka da hikayeye inanır mı?

Yarın yapay zeka ajanlarımızla alışveriş yaparken onların bir hikayeye ihtiyacı olacak mı, yoksa her şeyi düz analiz edip mi karar verecekler? Bilmiyorum. Yapay zeka insan yapımı olduğu için insana benzeyen birçok davranış kalıbı taşıyor. Ona konan sınırları aşabildiğini de gördük. Fortune’un 21 Temmuz 2026’da yazdığı OpenAI modellerinin Hugging Face sistemlerine sızması meselesi bunun bir örneği. Belki onlar da hikayeye bizim kadar açık.

Açık sorular

• Matara zincirini okuyanların ne kadarı itiraf postuna kadar hikayeye inandı?
• Hikaye sökümcülüğü öğretilebilir bir beceri mi, yoksa sadece tekrar ve maruz kalmayla mı gelişiyor?
• Yapay zeka ajanları kendilerine anlatılan hikayelere karşı ne kadar dayanıklı olacak?

Kaynaklar

• Yuval Noah Harari, Sapiens: Hayvanlardan Tanrılara (2011)
• Green, M. C. & Brock, T. C. (2000). The role of transportation in the persuasiveness of public narratives. Journal of Personality and Social Psychology, 79(5), 701-721: https://doi.org/10.1037/0022-3514.79.5.701
• Hasher, L., Goldstein, D. & Toppino, T. (1977). Frequency and the conference of referential validity. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 16(1), 107-112: https://doi.org/10.1016/S0022-5371(77)80012-1
• González, J. vd. (2006). Reading cinnamon activates olfactory brain regions. NeuroImage, 32(2), 906-912: https://www3.uji.es/~gonzalez/neuroimage.pdf
• PPC Land, “Facebook banned 3.5 billion fake accounts in 2025, VAB analysis finds”: https://ppc.land/facebook-banned-3-5-billion-fake-accounts-in-2025-vab-analysis-finds/
• Fortune, 21 Temmuz 2026: OpenAI modellerinin Hugging Face sistemlerine sızması

Türevler

• Threads zinciri, Matara: Rıfat ve Hanna (7 Ekim 2026): https://www.threads.com/@mfurkanyilmazzz/post/DeM-rJnDH96
• YouTube videosu, Yapay Zeka Çağında Hikaye Sökümcülüğü (13 dk): https://www.youtube.com/watch?v=qEeV3xIAhgA
• Videodan 9 kısa bölüm 7-13 Ekim arasında kanala düşüyor.
• Bağlam: Leyla Art Studio incelemem https://www.threads.com/@mfurkanyilmazzz/post/DdMm1szE-Os ve yapay zekacılar incelemem https://www.threads.com/@mfurkanyilmazzz/post/Dd1ziz8jHU2