Budapeşte’de bir antikacıdan 15-20 dolara bir matara almıştım. Satıcı Birinci Dünya Savaşı’ndan kaldığını söylemişti. Gerçek olan kısım bu kadar.
\n7 Ekim 2026 sabahı bu matara üzerine yapay zekayla birlikte bir hikaye yazdım. Kasım 1912, Çatalca. Göğsünden vurulan Yüzbaşı Rıfat, onu iyileştiren Macar gönüllü hemşire Hanna, “Bunu bana Budapeşte’ye getireceksin, söz ver.” Galiçya’da bir havan mermisi, Kafkaslarda cevapsız mektuplar ve 1923’te Budapeşte’de çalınan bir kapı.
\nİlk okuyan eşim oldu. Sonuna geldiğinde kandırılmış hissettiğini söyledi. Haklıydı.
\nAynı akşam hikayeyi 12 postluk bir Threads zinciri olarak paylaştım. 11. postta itiraf ettim: Rıfat da Hanna da yok, hepsini ben uydurdum. Sonra bunun üzerine 13 dakikalık bir video çektim.
\nİnsan bir hikayeyi takip etmek, onun parçası olmak, ona inanmak istiyor. Tarih öncesinden beri böyle. Harari’nin Sapiens’te anlattığı gibi bizi bir arada tutan şey ortak hikayeler.
\nDiziler, filmler, kitaplar bunun en masum hali. Orada kurgu izlediğimizi bilerek oturuyoruz. Günlük hayatta ise hikaye karşımıza kurgu etiketiyle gelmiyor.
\nPsikolojide buna anlatıya taşınma deniyor (Green & Brock, 2000): bir hikayenin içine çekilen okur, hikayedeki iddiaları daha kolay kabul ediyor ve karşı argüman üretmeyi bırakıyor. Bir de tekrar var. Aynı şeyi defalarca duyunca doğru gelmeye başlıyor (Hasher, Goldstein ve Toppino, 1977). Hikayeler tekrar anlatıldıkça kafamızda gerçeğe dönüşüyor.
\nHikaye anlatmak kötü bir şey değil. Pazarlamanın ve satışın bel kemiği. Sorun, kötüye kullanıldığı zaman başlıyor.
\nEskiden bir hikayeyi gerçekmiş gibi sunmak için kanıt bulmak gerekiyordu. Şimdi yapay zekayla bir hikayeyi baştan sona, fotoğrafıyla, tarihiyle, bir yabancı dildeki kelimesiyle kurmak birkaç saatlik iş.
\nBir karakter oluşturup insanları peşinden götürebilirsin. Onlarca karakter oluşturup bir fikir etrafında bir topluluğu manipüle edebilirsin. Eskiden siyasette trol orduları vardı. Bugün oturup birkaç hafta uğraşsam bunu tek başıma sistematik olarak kurabilirim.
\nBu bir komplo teorisi değil. Facebook 2025’te 3,5 milyar sahte hesap kapattı. Bu araçlar basit bir dolandırıcılıktan toplumsal bir manipülasyona kadar her şeye dönüştürülebilir. Bazen tek bir prompt yetiyor.
\nHikaye anlatıcılığı önemli. Ama artık ondan daha önemli bir beceri var: karşına çıkan hikayeyi sökebilmek. Ben buna hikaye sökümcülüğü diyorum.
\nBir hikayeyle karşılaştığımda kendime şunları soruyorum:
\nKolay değil. Yüzde yüz başarılıyım diyemem. Ama gitgide zorunlu hale geldiğini düşünüyorum.
\nMatara hikayesini kurarken kullandığım teknikler, sökerken de bakılacak yerler:
\nAnalitik bir zihnim var, somut gerçekler ve kanıtlar üzerinden çalışırım. Yine de bitirdikten sonra tekrar okurken “Bunu bana Budapeşte’ye getireceksin, söz ver” sahnesinde duygulandım. Neyin uydurma olduğunu bilerek okuyordum.
\nBu benim için kilit nokta. Ben bunu hissediyorsam okuyan da hissedecek. Hikayeden etkilenmek kötü değil. Fark şu: etkilendikten sonra karar vermeden önce durup o soruları soruyorum. Neden, nasıl, kim, benden ne bekleniyor?
\nYarın yapay zeka ajanlarımızla alışveriş yaparken onların bir hikayeye ihtiyacı olacak mı, yoksa her şeyi düz analiz edip mi karar verecekler? Bilmiyorum. Yapay zeka insan yapımı olduğu için insana benzeyen birçok davranış kalıbı taşıyor. Ona konan sınırları aşabildiğini de gördük. Fortune’un 21 Temmuz 2026’da yazdığı OpenAI modellerinin Hugging Face sistemlerine sızması meselesi bunun bir örneği. Belki onlar da hikayeye bizim kadar açık.
\n